ข่าวสาร
16 พฤศจิกายน 2569
โลหะหนักในดิน: รู้ก่อนปลูก ตรวจสอบก่อนใช้ ป้องกันการปนเปื้อนสู่ผลผลิตทางการเกษตร

บทความวิชาการเกษตร | องค์ความรู้เพื่อเกษตรกรและการผลิตอาหารปลอดภัย

ดินเป็นทรัพยากรพื้นฐานที่สำคัญต่อการผลิตทางการเกษตร แต่เกษตรกรอาจไม่ทราบว่า ภายในดินที่ใช้เพาะปลูกพืชนั้นอาจมีโลหะหนักสะสมอยู่ ทั้งจากกระบวนการทางธรรมชาติและกิจกรรมของมนุษย์ หากมีการปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตราย โลหะหนักอาจถูกพืชดูดซึมและสะสมในส่วนที่นำมาบริโภค ส่งผลกระทบต่อคุณภาพผลผลิต สุขภาพของผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อมในระยะยาว การทำความเข้าใจเกี่ยวกับโลหะหนักในดินและแนวทางจัดการที่เหมาะสมจึงเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการผลิตสินค้าเกษตรที่มีคุณภาพและปลอดภัย

โลหะหนักในดินคืออะไร?

โลหะหนัก (Heavy metals) เป็นกลุ่มธาตุที่พบได้ตามธรรมชาติ มีน้ำหนักอะตอมและความหนาแน่นสูง ธาตุบางชนิดมีความจำเป็นต่อการดำรงชีวิตของพืชและสัตว์ เช่น ทองแดง (Cu) สังกะสี (Zn) นิกเกิล (Ni) เหล็ก (Fe) และโคบอลต์ (Co) แต่หากได้รับในปริมาณสูงเกินไปก็อาจก่อให้เกิดพิษได้

สำหรับธาตุที่ต้องเฝ้าระวังการปนเปื้อนในพื้นที่เกษตร ได้แก่ ตะกั่ว (Pb) แคดเมียม (Cd) ปรอท (Hg) สารหนู (As) และโครเมียม (Cr) เนื่องจากอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพของมนุษย์ พืช สัตว์ และสิ่งแวดล้อม โดยสารหนูแม้จะจัดเป็นธาตุกึ่งโลหะ แต่เป็นสารปนเปื้อนที่มีความสำคัญและมักได้รับการพิจารณาร่วมกับโลหะหนัก

โลหะหนักในพื้นที่เกษตรมาจากไหน

การปนเปื้อนโลหะหนักในดินมีแหล่งกำเนิดสำคัญ 2 ประการ ได้แก่

1. แหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ เกิดจากลักษณะทางธรณีวิทยา ชนิดของหินและแร่ในพื้นที่ รวมถึงแร่ที่มีโลหะหนักเป็นองค์ประกอบ เช่น พื้นที่บางแห่งอาจมีสารหนูในดินสูงตามธรรมชาติ

2. แหล่งกำเนิดจากกิจกรรมของมนุษย์ ได้แก่ การทำเหมืองแร่และโรงถลุงโลหะ น้ำเสียและของเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม การใช้วัสดุปรับปรุงดินที่ปนเปื้อน เช่น กากตะกอนน้ำเสียหรือมูลสัตว์บางแหล่ง รวมถึงวัตถุดิบปุ๋ยเคมีบางชนิดที่อาจมีโลหะหนักเป็นองค์ประกอบ เช่น หินฟอสเฟตที่อาจมีแคดเมียมปะปนอยู่

ดังนั้น เกษตรกรควรให้ความสำคัญกับแหล่งที่มาของดิน น้ำ ปุ๋ย และวัสดุปรับปรุงดิน โดยพิจารณาคุณภาพของวัสดุและความเสี่ยงจากการปนเปื้อน ไม่ควรพิจารณาเพียงปริมาณธาตุอาหารที่พืชจะได้รับเท่านั้น

จากดินสู่จานอาหาร: โลหะหนักส่งผลกระทบอย่างไร?

เมื่อโลหะหนักสะสมอยู่ในดิน พืชอาจดูดซึมผ่านระบบรากและสะสมในส่วนต่าง ๆ ของพืช โดยเฉพาะส่วนที่นำมาบริโภค ทำให้มีโอกาสเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร ผลกระทบที่สำคัญแบ่งออกเป็น 3 ด้าน ได้แก่

ด้านสุขภาพ: การได้รับโลหะหนักในปริมาณและระยะเวลาที่ไม่เหมาะสมอาจส่งผลต่อระบบประสาท ตับ ไต กระดูก การเจริญเติบโตและพัฒนาการ โดยเฉพาะในเด็กและหญิงตั้งครรภ์ ตัวอย่างเช่น แคดเมียมอาจส่งผลต่อไตและกระดูก ส่วนสารหนูอาจส่งผลต่อผิวหนัง ระบบประสาท และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็ง

ด้านพืชและผลผลิต: พืชสามารถดูดซึมและสะสมโลหะหนักในส่วนต่าง ๆ ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อคุณภาพและความปลอดภัยของผลผลิต โดยเฉพาะพืชที่นำมาบริโภคเป็นอาหาร

ด้านสิ่งแวดล้อม: โลหะหนักอาจสะสมในดิน เคลื่อนย้ายไปสู่แหล่งน้ำ ส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตและระบบนิเวศ รวมถึงทำให้ทรัพยากรดินเสื่อมโทรม

อย่างไรก็ตาม ความรุนแรงของผลกระทบขึ้นอยู่กับชนิดของโลหะหนัก ปริมาณ ระยะเวลา และเส้นทางการได้รับสัมผัส จึงจำเป็นต้องประเมินความเสี่ยงตามสภาพพื้นที่และการใช้ประโยชน์จริง

พบโลหะหนักในดิน ไม่ได้หมายความว่าผลผลิตไม่ปลอดภัยทันที

ประเด็นสำคัญที่เกษตรกรควรทำความเข้าใจ คือ การตรวจพบโลหะหนักในดินไม่ได้หมายความว่าผลผลิตทางการเกษตรจะมีการปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตรายเสมอไป เนื่องจากความเสี่ยงขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายประการ ทั้งชนิดและปริมาณโลหะหนัก สมบัติของดิน การเคลื่อนที่ของโลหะหนักในดิน ความสามารถในการดูดสะสมของพืช และเส้นทางการได้รับสัมผัสของผู้บริโภค

การประเมินความปลอดภัยจึงควรพิจารณาผลการตรวจวิเคราะห์ดิน น้ำ และผลผลิตประกอบกัน พร้อมเปรียบเทียบกับค่ามาตรฐานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สามารถวางแผนจัดการพื้นที่ได้อย่างถูกต้องและเหมาะสม

6 แนวทางจัดการเพื่อลดการปนเปื้อนโลหะหนักในพื้นที่เกษตร

1. ตรวจสอบคุณภาพดินก่อนปลูก
เก็บตัวอย่างดินอย่างถูกวิธีจากหลายจุดให้กระจายทั่วแปลง และส่งตรวจวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการที่เกี่ยวข้อง เพื่อทราบระดับการปนเปื้อนและใช้เป็นข้อมูลประกอบการวางแผนเพาะปลูก โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีประวัติการทำเหมืองแร่ อยู่ใกล้โรงงานอุตสาหกรรม หรือมีความเสี่ยงจากแหล่งน้ำปนเปื้อน

2. เลือกใช้น้ำที่สะอาด
หลีกเลี่ยงการใช้น้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรมและพื้นที่ทำเหมืองแร่ หากจำเป็นต้องใช้น้ำจากแหล่งที่มีความเสี่ยง ควรตรวจสอบคุณภาพและบำบัดน้ำอย่างเหมาะสมก่อนนำมาใช้ในการเกษตร

3. ปรับปรุงสมบัติของดิน
จัดการความเป็นกรด–ด่าง (pH) ของดินให้เหมาะสม และเพิ่มอินทรียวัตถุ เพื่อช่วยลดการเคลื่อนที่และการดูดซึมโลหะหนักของพืช โดยควรพิจารณาชนิดของโลหะหนักและสมบัติของดินร่วมกัน รวมถึงบทบาทของสารประกอบเหล็ก อะลูมิเนียม และแมงกานีสในดิน การปรับปรุงดินจึงควรดำเนินการตามผลการตรวจวิเคราะห์ ไม่ใช้วิธีเดียวกันกับทุกพื้นที่

4. ปรับเปลี่ยนชนิดพืชที่ปลูก
เลือกชนิดพืชให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่และระดับความเสี่ยง หากพื้นที่มีการปนเปื้อนสูง อาจพิจารณาปลูกพืชที่มีความสามารถในการดูดสะสมโลหะหนักเพื่อการฟื้นฟูพื้นที่ โดยไม่นำพืชที่ใช้ดูดสะสมสารปนเปื้อนไปบริโภค

5. ใช้พืชเพื่อฟื้นฟูพื้นที่ปนเปื้อน
การใช้พืชฟื้นฟูพื้นที่ (Phytoremediation) เป็นแนวทางที่ใช้ความสามารถของพืชในการดูดซับและสะสมโลหะหนัก ช่วยจัดการพื้นที่ปนเปื้อนด้วยกระบวนการทางชีวภาพ อย่างไรก็ตาม ต้องเลือกชนิดพืชให้เหมาะสม และนำชีวมวลที่ปนเปื้อนออกจากพื้นที่เพื่อจัดการอย่างถูกต้อง ไม่ปล่อยให้กลับเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร

6. เฝ้าระวังและติดตามอย่างต่อเนื่อง
ตรวจสอบคุณภาพดิน น้ำ และผลผลิตอย่างสม่ำเสมอ จัดทำข้อมูลพื้นที่ที่มีความเสี่ยง และติดตามผลหลังการปรับปรุงดินหรือดำเนินมาตรการลดการปนเปื้อน เพื่อให้มั่นใจว่าการจัดการพื้นที่มีประสิทธิภาพและเหมาะสมกับการผลิตทางการเกษตร

เกษตรกรควรเริ่มต้นอย่างไรเมื่อสงสัยว่าพื้นที่มีการปนเปื้อน?

การจัดการพื้นที่เสี่ยงควรดำเนินการอย่างเป็นระบบ เริ่มจากการสำรวจพื้นที่และแหล่งที่มาของการปนเปื้อน เก็บตัวอย่างดินอย่างถูกต้อง ตรวจวิเคราะห์ปริมาณโลหะหนัก เปรียบเทียบกับค่ามาตรฐาน ประเมินความเสี่ยงต่อดิน น้ำ พืช ผลผลิต และผู้บริโภค จากนั้นจึงเลือกแนวทางลดการปนเปื้อนที่เหมาะสมกับพื้นที่ พร้อมติดตามและตรวจสอบผลอย่างต่อเนื่อง

เกษตรกรสามารถขอคำแนะนำเกี่ยวกับการเก็บตัวอย่างและการตรวจวิเคราะห์ดินจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น กรมพัฒนาที่ดิน กรมวิชาการเกษตร และห้องปฏิบัติการตรวจวิเคราะห์ที่ได้มาตรฐาน

บทสรุป

การผลิตสินค้าเกษตรที่ปลอดภัยต้องเริ่มต้นจากการรู้จักพื้นที่เพาะปลูกและการจัดการทรัพยากรดินอย่างเหมาะสม โลหะหนักในดินเป็นประเด็นที่เกษตรกรควรให้ความสำคัญ แต่ไม่ควรตื่นตระหนกหรือตัดสินความปลอดภัยของผลผลิตจากการตรวจพบโลหะหนักเพียงอย่างเดียว

การตรวจสอบดินก่อนปลูก การเลือกใช้น้ำและวัสดุทางการเกษตรที่มีคุณภาพ การปรับปรุงดินตามหลักวิชาการ และการเฝ้าระวังผลผลิตอย่างต่อเนื่อง จะช่วยลดความเสี่ยงจากการปนเปื้อน สนับสนุนการผลิตอาหารปลอดภัย และรักษาคุณภาพทรัพยากรดินเพื่อการเกษตรอย่างยั่งยืน

“รู้แหล่งที่มา ตรวจสอบดิน ประเมินความเสี่ยง จัดการดินและน้ำ ตรวจสอบผลผลิต และเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง” คือแนวทางสำคัญที่เกษตรกรสามารถนำไปประยุกต์ใช้เพื่อป้องกันโลหะหนักปนเปื้อนสู่ผลผลิตและห่วงโซ่อาหาร


แหล่งข้อมูล

กรมส่งเสริมการเกษตร. ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับโลหะหนักในดินและแนวทางจัดการเพื่อลดการปนเปื้อน.

เรียบเรียงข้อมูลต้นฉบับโดย กลุ่มส่งเสริมการจัดการดินปุ๋ย กองส่งเสริมการอารักขาพืชและจัดการดินปุ๋ย กรมส่งเสริมการเกษตร จากข้อมูลของกรมวิชาการเกษตร ประกอบการบรรยายหลักสูตรพัฒนาศักยภาพเจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบงานดินปุ๋ย วันที่ 17 มิถุนายน 2568


แหล่งที่มา

กรมส่งเสริมการเกษตร
https://www.facebook.com/photo/?fbid=1450001517260971&set=a.578254184435713
© 2017-2018 Office of the University Library, Kasetsart University.
forumถามกูรู