กรมประมงออกประกาศเตือนเกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำทั่วประเทศ ให้เตรียมพร้อมรับมือและเฝ้าระวังโรคระบาดในช่วงรอยต่อฤดูกาลปลายฝนต้นหนาว ซึ่งเป็นช่วงที่อุณหภูมิและสภาพอากาศแปรปรวน ส่งผลให้น้ำในแหล่งเพาะเลี้ยงมีอุณหภูมิต่ำลง สัตว์น้ำเกิดความเครียด อ่อนแอ และมีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อก่อโรคได้ง่าย โดยได้มอบหมายให้สำนักงานประมงจังหวัดลงพื้นที่ให้คำแนะนำแก่เกษตรกรอย่างใกล้ชิด
สำหรับ 4 โรคสำคัญที่มักพบการระบาดในช่วงปลายฝนต้นหนาว ได้แก่

1. โรคอียูเอส (EUS) หรือโรคแผลเน่าเปื่อย เกิดจากเชื้อรา Aphanomyces invadans มักพบในปลาธรรมชาติและบ่อเลี้ยง เช่น ปลาช่อน ปลาตะเพียน ปลาสร้อย ปลากระสูบ ปลาแรด และปลาสลิด ปลาจะมีแผลเน่าเปื่อยลึกตามลำตัว ปัจจุบันยังไม่มียารักษาโดยตรง แต่อาการจะดีขึ้นได้เองเมื่ออุณหภูมิน้ำสูงขึ้นจนเชื้อราหยุดการแพร่กระจายและปลาสร้างภูมิคุ้มกันกลับคืนมา

2. โรคคอลัมนาริส (Columnaris Disease) หรือโรคตัวด่าง เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Flavobacterium columnare มักพบหลังการย้ายบ่อหรือการขนส่งในช่วงที่อุณหภูมิน้ำต่ำ พบบ่อยในปลานิล ปลากะพงขาว ปลาดุก ปลาช่อน ปลาบู่ และปลาสวยงาม อาการเด่นชัดคือมีแผลด่างขาวตามตัว ครีบกร่อน เหงือกเน่า และตายอย่างรวดเร็ว ป้องกันได้โดยลดความหนาแน่น ลดปริมาณอาหาร ควบคุมคุณภาพน้ำ และใช้เกลือแกงอัตราส่วน 1 กิโลกรัมต่อน้ำ 1 ตัน (0.1%) ระหว่างการขนส่งเพื่อลดความเครียดของปลา

3. โรคไวรัสเคเอชวี (KHVD) เกิดจากเชื้อไวรัสในกลุ่มปลาคาร์ปและปลาไน ปลาที่ติดเชื้อจะรวมกลุ่มลอยหัวบริเวณผิวน้ำและขอบบ่อ ซึม ว่ายน้ำเสียการทรงตัว มีเมือกมาก มีแผลเลือดออกตามตัว และเหงือกเน่า อัตราการตายสูงถึง 50–100% ไม่สามารถรักษาด้วยยาได้ แนวทางป้องกันคือลดความหนาแน่น ลดอาหาร ควบคุมคุณภาพน้ำ และดูแลรักษาโรคแทรกซ้อนตามอาการ

4. โรคตัวแดงดวงขาว (WSSV) ในกุ้งทะเล เกิดจากเชื้อไวรัส กุ้งที่ป่วยจะว่ายลอยผิวน้ำหรือเกยขอบบ่อ พบกุ้งตัวแดงในยอ มีจุดขาวใต้เปลือกหุ้มส่วนหัว หยุดกินอาหาร และมีอัตราการตายสูงถึง 100% ภายใน 5–7 วัน โรคนี้ไม่สามารถรักษาด้วยยาได้ ต้องเน้นการป้องกันโดยเลือกใช้ลูกพันธุ์จากแหล่งที่เชื่อถือได้ และดำเนินมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพ (Biosecurity) อย่างเข้มงวด

แนวทางการบริหารจัดการและป้องกันโรคช่วงรอยต่อฤดูกาล
1. วางแผนการเลี้ยง เลือกเว้นช่วงการเลี้ยงปลาในกระชัง ให้อาหารที่มีคุณภาพและได้รับการขึ้นทะเบียนในปริมาณที่พอเหมาะ เพื่อไม่ให้เกิดเศษอาหารตกค้างทำให้น้ำเน่าเสีย
2. ดูแลสุขอนามัยของกระชังและบ่อเลี้ยง ทำความสะอาดกระชังไม่ให้มีตะกอนหรือคราบอินทรียวัตถุอุดตัน เพื่อให้น้ำไหลเวียนและถ่ายเทออกซิเจนได้สะดวก
3. จัดการคุณภาพน้ำและออกซิเจน ติดตั้งเครื่องให้อากาศหรือเครื่องตีน้ำล่วงหน้า โดยเฉพาะในช่วงที่สภาพอากาศปิดต่อเนื่อง หากค่า pH ในน้ำลดต่ำลง ให้เติมวัสดุปูน (เช่น ปูนขาว หรือปูนมาร์ล) และเสริมเกลือแกงเพื่อช่วยปรับสมดุลและลดความเครียดของสัตว์น้ำ
4. เสริมสร้างภูมิคุ้มกัน เสริมวิตามินและสารอาหารจำเป็น เช่น วิตามินซี วิตามินรวม แร่ธาตุ และโปรไบโอติกที่ได้มาตรฐานและขึ้นทะเบียนถูกต้อง เพื่อเพิ่มความแข็งแรงให้สัตว์น้ำพร้อมรับมือกับสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลง

ช่วงกลางเดือนพฤศจิกายนนี้ สภาพอากาศและระดับความชื้นในดินของประเทศไทยมีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน จากการติดตามดัชนีชี้วัดสภาพอากาศและความชื้นดิน (SPEI และ MAI) พบว่าพื้นที่ภาคอีสานเริ่มเข้าสู่ภาวะขาดน้ำอย่างรวดเร็ว ในขณะที่แถบภาคตะวันตก ภาคเหนือตอนบน และภาคใต้ตอนล่าง ยังคงมีปริมาณน้ำสะสมในดินสูง เกษตรกรควรปรับแผนการจัดการแปลงให้สอดคล้องกับสภาพพื้นที่ ดังนี้

แนวทางปฏิบัติสำหรับเกษตรกรรายพื้นที่

1. พื้นที่สีส้ม (ภาคอีสานยกแถบ) : ดินแห้งแล้งเร็ว สิ้นสุดฤดูฝน
สถานการณ์ ดินสูญเสียความชื้นอย่างรวดเร็วและเริ่มขาดน้ำ
สิ่งที่ต้องทำ คลุมโคนต้น ใช้วัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร เช่น ฟางข้าว หญ้าแห้ง หรือใบไม้ คลุมรอบโคนต้นพืช เพื่อช่วยลดการระเหยของน้ำในดิน
บริหารจัดการน้ำสำรอง วางแผนการใช้น้ำจากสระกักเก็บหรือแหล่งน้ำในแปลงอย่างประหยัดและคุ้มค่า เน้นรดน้ำในช่วงเช้าตรู่หรือช่วงเย็น

2. พื้นที่สีฟ้า-น้ำเงิน (แนวตะวันตกจรดเหนือ และภาคใต้ตอนล่าง) : ดินอุ้มน้ำสูง เสี่ยงน้ำท่วมขั
สถานการณ์ ปริมาณน้ำสะสมในดินยังคงสูงเกินเกณฑ์ เสี่ยงต่อการเกิดน้ำขังแปลง
สิ่งที่ต้องทำ เปิดร่องระบายน้ำ ขุดลอกและเคลียร์เศษวัชพืชในร่องน้ำ เพื่อเร่งระบายน้ำออกจากแปลง ไม่ให้ท่วมขังบริเวณโคนต้น
คุมโรคพืช พ่นเชื้อราปฏิปักษ์หรือชีวภัณฑ์ (เช่น เชื้อราไตรโคเดอร์มา) บริเวณรอบโคนต้น เพื่อป้องกันและควบคุมโรครากเน่าโคนเน่าจากเชื้อราในดิน

ทำความเข้าใจ 2 ดัชนีแบบเข้าใจง่าย

SPEI (Standardized Precipitation Evapotranspiration Index) ดัชนีที่บอกว่าพื้นที่นั้น “แล้งหรือเปียก” โดยคำนวณจากปริมาณฝนที่ตกลงมา หักลบกับปริมาณน้ำที่ระเหยออกไป

MAI (Moisture Adequacy Index) ดัชนีที่บอกว่า “พืชมีน้ำกินพอไหม” โดยเปรียบเทียบระหว่างความชื้นที่มีอยู่ในดินกับความต้องการน้ำจริงของพืช

สภาพอากาศช่วงนี้เริ่มเย็นลง มีหมอกในตอนเช้า และอุณหภูมิลดต่ำลงในตอนกลางคืน เตือนเกษตรกรผู้ปลูกสตรอว์เบอร์รี โดยเฉพาะในระยะออกดอก ให้ระวังการเข้าทำลายของไรสองจุด

ลักษณะการทำลายและอาการของต้นพืช
ตัวอ่อนและตัวเต็มวัย อาศัยดูดกินน้ำเลี้ยงอยู่ใต้ใบสตรอว์เบอร์รี ส่งผลให้ผิวใบกร้าน ใต้ใบเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแดง
ด้านบนใบ ปรากฏจุดด่างขาวเล็กๆ กระจายอยู่ทั่วไป หากระบาดรุนแรง จุดด่างขาวจะขยายติดต่อกันเป็นปื้นกว้าง ใบเหลืองซีด ใบร่วง ต้นชะงักการเจริญเติบโต และผลผลิตลดลง
การแพร่กระจาย เมื่อมีประชากรหนาแน่น ไรจะชักใยสานโยงไปมาระหว่างใบและยอด เพื่ออาศัยแรงลมพัดพาลอยไปแพร่พันธุ์ยังต้นอื่นต่อไป

แนวทางป้องกันและกำจัด
1. ดูแลสุขอนามัยแปลงปลูก กำจัดวัชพืชในแปลงปลูกอย่างสม่ำเสมอ หลีกเลี่ยงการปลูกพืชผักแซมในแถวสตรอว์เบอร์รี เพื่อลดพืชอาศัยของไรสองจุด
2.การใช้ชีววิธี (ปล่อยไรตัวห้ำ)
ระยะเริ่มระบาด (พบ 1–2 ตัวต่อใบย่อย) ปล่อยไรตัวห้ำอัตรา 2–5 ตัวต่อต้น (หรือประมาณ 5,300–13,300 ตัวต่อพื้นที่ 1 งาน) ปล่อยซ้ำทุกๆ 2 สัปดาห์
ระยะระบาดเกินระดับเศรษฐกิจ (พบ 5–20 ตัวต่อใบย่อย) ปล่อยไรตัวห้ำในอัตราสูงแบบท่วมท้น ประมาณ 30–40 ตัวต่อต้น ติดต่อกัน 3–4 ครั้ง เพื่อตัดวงจรการระบาด
3. การใช้สารเคมี (กรณีระบาดรุนแรงและไม่มีไรตัวห้ำ)
เฟนไพรอกซิเมต 5% SC อัตรา 20 มิลลิลิตร ต่อน้ำ 20 ลิตร (แนะนำให้เลือกใช้เป็นลำดับแรก เนื่องจากมีความเป็นพิษต่ำและปลอดภัยต่อไรตัวห้ำมากกว่า)
โพรพาร์ไกต์ 30% WP อัตรา 30 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร