การนำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมมาประยุกต์ใช้ในการแก้ไขปัญหาความยากจนอย่างตรงจุด นับเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากให้เติบโตอย่างยั่งยืน ดังเช่นความสำเร็จของโครงการวิจัย “น้ำผึ้งมรกต” โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ธนเสฏฐ์ ทองใสเกลี้ยง อาจารย์ประจำคณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ (มนร.) ร่วมกับ หน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) ที่ได้พลิกโฉมการเลี้ยงผึ้งชันโรงพื้นถิ่นให้กลายเป็นอาชีพหลักที่สร้างรายได้อย่างมั่นคงให้แก่เกษตรกรในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้

จุดเริ่มต้นจากระบบนิเวศป่าพรุ สู่การค้นพบทางชีวเคมี โครงการดังกล่าวเริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2564 โดยมีเป้าหมายหลักในการแก้ไขปัญหาความยากจนของครัวเรือนในพื้นที่จังหวัดนราธิวาส ผ่านการส่งเสริมอาชีพการเลี้ยงผึ้งชันโรงซึ่งเป็นแมลงพื้นถิ่นที่มีต้นทุนการผลิตต่ำ ระหว่างการลงพื้นที่ศึกษาวิจัยในเขตป่าพรุ ทีมวิจัยได้ค้นพบน้ำผึ้งชันโรงที่มีลักษณะทางกายภาพโดดเด่น คือมีสีเขียวอมเหลืองไปจนถึงสีเขียวเข้มคล้ายหยก จึงตั้งชื่อว่า “น้ำผึ้งมรกต” ซึ่งเป็นผลผลิตจากผึ้งชันโรงสายพันธุ์อิตามา (Heterotrigona itama) และสายพันธุ์โทราซิกา (Geniotrigona thoracica) ที่อาศัยน้ำหวานและเกสรจาก “ดอกเสม็ดขาว” ในระบบนิเวศป่าพรุ ส่งผลให้น้ำผึ้งมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว มีรสชาติหวานอมเปรี้ยว และมีรสขมติดปลายลิ้นอันเป็นเอกลักษณ์

จากการวิเคราะห์องค์ประกอบทางชีวเคมีในห้องปฏิบัติการ พบว่าน้ำผึ้งมรกตมีศักยภาพทางการแพทย์สูง เนื่องจากอุดมไปด้วยสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ (Bioactive Compounds) มากกว่า 200 ชนิด ที่มีคุณสมบัติต้านเชื้อจุลินทรีย์ ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และช่วยขยายหลอดเลือดสมองและหัวใจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการค้นพบ สารลูมิโครม (Lumichrome) ซึ่งมีฤทธิ์ยับยั้งการแพร่กระจายของเซลล์มะเร็งได้มากกว่า 5 ชนิด และ สารเอ็มเบลิน (Embelin) ที่มีคุณสมบัติช่วยป้องกันโรคความเสื่อมของระบบประสาท เช่น โรคอัลไซเมอร์และโรคพาร์กินสัน

การสร้างมูลค่าเพิ่มและพลิกฟื้นเศรษฐกิจครัวเรือน การค้นพบคุณค่าทางวิทยาศาสตร์และสรรพคุณทางการแพทย์ดังกล่าว ได้สร้างจุดเปลี่ยนสำคัญทางเศรษฐกิจให้แก่เกษตรกรผู้เลี้ยงชันโรงในพื้นที่ ดังเช่นกรณีศึกษาของ นายสุดิรมัน สาแม็ง เกษตรกรจากวิสาหกิจชุมชนฟาร์มชันโรงพรุโต๊ะแดง ที่สามารถขยายกำลังการผลิตจากเดิมเพียงไม่กี่รังจนมีมากกว่า 100 รัง ปัจจุบันเกษตรกรสามารถจำหน่ายน้ำผึ้งมรกตได้ในราคาสูงถึงกิโลกรัมละประมาณ 5,000 บาท เพิ่มขึ้นจากราคาน้ำผึ้งชันโรงทั่วไปที่เคยจำหน่ายได้เพียง 500–600 บาทต่อกิโลกรัม ถึงเกือบ 10 เท่า ส่งผลให้การเลี้ยงชันโรงเปลี่ยนสถานะจากอาชีพเสริมมาเป็นอาชีพหลักที่สร้างรายได้สำคัญให้แก่ครอบครัว

บูรณาการเทคโนโลยีตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ เพื่อยกระดับมาตรฐานการผลิตและแก้ไขข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง ทีมวิจัยได้นำเทคโนโลยีที่เหมาะสม (Appropriate Technology) และเทคโนโลยีขั้นสูง (Advanced Technology) เข้ามาสนับสนุนตลอดห่วงโซ่คุณค่า ดังนี้:

การเชื่อมโยงกลไกตลาดและผลลัพธ์เชิงประจักษ์ ในมิติของการตลาด โครงการได้วางระบบเชื่อมโยงเครือข่ายตั้งแต่ระดับวิสาหกิจชุมชน ผู้รวบรวมผลผลิตในพื้นที่ ไปจนถึงการทำเกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) ร่วมกับภาคเอกชน ส่งผลให้เกิดเครือข่ายผู้เลี้ยงชันโรงครอบคลุมพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ได้แก่ นราธิวาส ปัตตานี และยะลา รวมกว่า 30 ราย นอกจากนี้ ทีมวิจัยยังอยู่ระหว่างการผลักดัน ดัชนีน้ำผึ้งเขตร้อน (Tropical Honey Index: THI) เพื่อใช้เป็นเกณฑ์มาตรฐานในการคัดเกรดและกำหนดราคารับซื้อตามคุณภาพทางชีวเคมีในอนาคต

ผลสัมฤทธิ์จากการดำเนินงานแบบครบวงจรนี้ สะท้อนให้เห็นเป็นตัวเลขทางเศรษฐกิจอย่างชัดเจน โดยครัวเรือนเป้าหมายมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นเป็น 11,583 บาทต่อเดือน ช่วยให้ประชาชนในพื้นที่มีอาชีพที่มั่นคงในถิ่นฐานบ้านเกิด ลดอัตราการอพยพย้ายถิ่นเพื่อไปทำงานต่างพื้นที่ และนับเป็นต้นแบบของการนำงานวิจัยเชิงพื้นที่มาพัฒนาคุณภาพชีวิตของชุมชนได้อย่างยั่งยืน