อัญชัน (Clitoria ternatea L.) เป็นพืชเลื้อยพันอายุหลายปีในวงศ์ Fabaceae มีดอกหลายสี เช่น ม่วง น้ำเงิน และขาว เป็นพืชที่ปลูกง่ายและออกดอกตลอดทั้งปี นิยมปลูกเป็นไม้ประดับและนำดอกมาใช้ประโยชน์ในด้านต่าง ๆ โดยเฉพาะการใช้เป็นสีผสมอาหารและส่วนผสมในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง เนื่องจากดอกอัญชันมีสารพฤกษเคมีหลายชนิดที่มีฤทธิ์ทางชีวภาพ โดยเฉพาะสารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ และแอนโทไซยานิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับสมบัติในการต้านอนุมูลอิสระ จึงเป็นพืชที่ได้รับความสนใจในการศึกษาสารสำคัญและศักยภาพในการนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ

งานวิจัยเรื่อง ปริมาณสารพฤกษเคมีและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดดอกอัญชันด้วยวิธีการสกัดที่แตกต่างกัน โดยกิตติพจน์ เพิ่มพูล และคณะ จากภาควิชาวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมชีวภาพ คณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน ซึ่งเผยแพร่ในวารสารศวท: ศิลปศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี ปีที่ 2 ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปริมาณสารพฤกษเคมี 4 กลุ่ม ได้แก่ สารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ วิตามินซี และแอนโทไซยานิน รวมถึงศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดดอกอัญชัน โดยเปรียบเทียบประสิทธิภาพของวิธีการสกัด 2 วิธี คือ การสกัดแบบแช่หมัก (Maceration) และการสกัดด้วยซอกห์เลต (Soxhlet extraction) เพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานสำหรับการนำสารสกัดไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ในอนาคต

การศึกษาครั้งนี้ใช้ดอกอัญชันสีม่วงที่บานเต็มที่ เก็บตัวอย่างจากพื้นที่จังหวัดนครปฐมและบริเวณใกล้เคียงในเดือนกันยายน พ.ศ. 2566 จากนั้นนำดอกอัญชันมาอบแห้งด้วยเครื่องอบลมร้อนที่อุณหภูมิ 60 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 24 ชั่วโมง ก่อนบดให้ละเอียดและนำไปสกัดด้วยเอทานอลความเข้มข้น 99% โดยวิธีแช่หมักใช้ตัวอย่างดอกอัญชัน 10 กรัม แช่ในเอทานอลปริมาตร 250 มิลลิลิตร เป็นเวลา 7 วัน ส่วนวิธีซอกห์เลตใช้ตัวอย่างและปริมาตรตัวทำละลายเท่ากัน แต่สกัดด้วยความร้อนที่อุณหภูมิประมาณ 80 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 6 ชั่วโมง หลังจากนั้นนำสารสกัดทั้งสองวิธีไประเหยตัวทำละลายออกจนได้สารสกัดหยาบ และเตรียมสารสกัดที่ความเข้มข้น 1.25, 2.5, 5, 10 และ 20 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร เพื่อใช้วิเคราะห์ปริมาณสารพฤกษเคมีและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ

ผลการศึกษาพบว่า สารสกัดดอกอัญชันด้วยเอทานอลจากทั้งสองวิธีมีสารพฤกษเคมีทั้ง 4 กลุ่ม โดยปริมาณสารที่ตรวจวัดเพิ่มขึ้นตามความเข้มข้นของสารสกัด สารประกอบฟีนอลเป็นกลุ่มสารที่พบในปริมาณสูงที่สุด รองลงมาคือฟลาโวนอยด์ วิตามินซี และแอนโทไซยานิน ตามลำดับ เมื่อพิจารณาผลการทดลองที่ความเข้มข้น 20 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร พบว่าวิธีสกัดด้วยซอกห์เลตให้ปริมาณสารประกอบฟีนอลสูงสุดเท่ากับ 509.81±2.54 มิลลิกรัมเทียบเท่ากรดแกลลิกต่อกรัมสารสกัด ปริมาณฟลาโวนอยด์สูงสุดเท่ากับ 156.12±17.98 มิลลิกรัมเทียบเท่าเควอร์ซิตินต่อกรัมสารสกัด และปริมาณวิตามินซีสูงสุดเท่ากับ 31.70±2.54 มิลลิกรัมต่อกรัมสารสกัด ขณะที่วิธีแช่หมักให้ปริมาณแอนโทไซยานินสูงสุดเท่ากับ 14.10±1.77 มิลลิกรัมเทียบเท่าไซยานิดิน-3-กลูโคไซด์ต่อลิตร

เมื่อเปรียบเทียบปริมาณสารพฤกษเคมีระหว่างวิธีสกัดทั้งสองวิธี พบว่าวิธีซอกห์เลตให้ปริมาณสารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ และวิตามินซีสูงกว่าวิธีแช่หมักอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยมีค่าเฉลี่ยของสารประกอบฟีนอลเท่ากับ 165.65±130.78 มิลลิกรัมเทียบเท่ากรดแกลลิกต่อกรัมสารสกัด ขณะที่วิธีแช่หมักมีค่าเฉลี่ย 66.53±25.98 มิลลิกรัมเทียบเท่ากรดแกลลิกต่อกรัมสารสกัด สำหรับฟลาโวนอยด์ วิธีซอกห์เลตมีค่าเฉลี่ย 41.67±13.54 มิลลิกรัมเทียบเท่าเควอร์ซิตินต่อกรัมสารสกัด สูงกว่าวิธีแช่หมักซึ่งมีค่าเฉลี่ย 10.37±4.36 มิลลิกรัมเทียบเท่าเควอร์ซิตินต่อกรัมสารสกัด ส่วนวิตามินซีมีค่าเฉลี่ย 8.35±4.84 และ 4.96±2.06 มิลลิกรัมต่อกรัมสารสกัด ตามลำดับ ผลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าวิธีซอกห์เลตมีประสิทธิภาพในการสกัดสารพฤกษเคมีบางกลุ่มได้สูงกว่าวิธีแช่หมักภายใต้เงื่อนไขการทดลองนี้

อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาปริมาณแอนโทไซยานินมีแนวโน้มแตกต่างจากสารพฤกษเคมีกลุ่มอื่น โดยวิธีแช่หมักให้ปริมาณแอนโทไซยานินเฉลี่ย 6.57±1.17 มิลลิกรัมเทียบเท่าไซยานิดิน-3-กลูโคไซด์ต่อลิตร ขณะที่วิธีซอกห์เลตมีค่าเฉลี่ยเพียง 0.19±0.07 มิลลิกรัมเทียบเท่าไซยานิดิน-3-กลูโคไซด์ต่อลิตร ซึ่งแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผู้วิจัยอภิปรายว่าปริมาณแอนโทไซยานินที่พบอาจได้รับผลกระทบจากระยะเวลาและอุณหภูมิที่ใช้ในการสกัด โดยเฉพาะวิธีซอกห์เลตที่ใช้อุณหภูมิประมาณ 80 องศาเซลเซียส ซึ่งอาจทำให้แอนโทไซยานินบางส่วนสลายตัว นอกจากนี้ การใช้ดอกอัญชันสีม่วงในการทดลองอาจเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับปริมาณแอนโทไซยานิน เนื่องจากผู้วิจัยระบุถึงความเป็นไปได้ที่ดอกอัญชันสีม่วงอาจมีปริมาณแอนโทไซยานินน้อยกว่าดอกอัญชันสีน้ำเงิน

สำหรับการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ผู้วิจัยใช้การทดสอบความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH และการวิเคราะห์ความสามารถในการรีดิวซ์ (Reducing power) ผลการทดลองพบว่าสารสกัดดอกอัญชันจากทั้งสองวิธีมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ โดยที่ความเข้มข้นต่ำสุด 1.25 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร สารสกัดจากวิธีแช่หมักสามารถกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH ได้ 82.02±6.40% ขณะที่วิธีซอกห์เลตสามารถกำจัดอนุมูลอิสระได้ 68.63±5.53% และเมื่อพิจารณาค่าเฉลี่ยของผลการทดลอง พบว่าวิธีแช่หมักและวิธีซอกห์เลตมีความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH เท่ากับ 74.25±8.11% และ 75.64±8.58% ตามลำดับ โดยไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติระหว่างวิธีการสกัดทั้งสองวิธี

ในด้านความสามารถในการรีดิวซ์ พบว่าสารสกัดจากวิธีแช่หมักมีค่าการดูดกลืนแสงที่ความยาวคลื่น 700 นาโนเมตรเฉลี่ย 0.095±0.005 ซึ่งสูงกว่าวิธีซอกห์เลตที่มีค่าเฉลี่ย 0.034±0.002 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยความสามารถในการรีดิวซ์เพิ่มขึ้นตามความเข้มข้นของสารสกัด และพบค่าสูงที่สุดในสารสกัดด้วยวิธีแช่หมักที่ความเข้มข้น 20 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร ผลการศึกษานี้แสดงให้เห็นว่า แม้วิธีซอกห์เลตจะให้ปริมาณสารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ และวิตามินซีสูงกว่า แต่ไม่ได้ส่งผลให้ความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH แตกต่างจากวิธีแช่หมักอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ขณะที่วิธีแช่หมักกลับให้ความสามารถในการรีดิวซ์สูงกว่า

จากการอภิปรายผล ผู้วิจัยอธิบายว่าสารสกัดหยาบของดอกอัญชันประกอบด้วยสารพฤกษเคมีหลายกลุ่ม ซึ่งอาจมีการออกฤทธิ์เสริมกัน (Synergistic effect) ในการต้านอนุมูลอิสระ ได้แก่ สารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ แอนโทไซยานิน และวิตามินซี จึงอาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้สารสกัดดอกอัญชันมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระสูง แม้ว่าปริมาณสารพฤกษเคมีแต่ละกลุ่มจะแตกต่างกันตามวิธีการสกัด ทั้งนี้ ผู้วิจัยยังอภิปรายว่าวิธีการสกัดและชนิดของตัวทำละลายเป็นปัจจัยที่อาจส่งผลต่อปริมาณสารสำคัญและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัด

ผลการวิจัยโดยรวมจึงแสดงให้เห็นว่า วิธีการสกัดมีผลต่อปริมาณสารพฤกษเคมีและสมบัติต้านอนุมูลอิสระบางด้านของสารสกัดดอกอัญชัน โดยวิธีซอกห์เลตเหมาะกับการสกัดสารประกอบฟีนอล ฟลาโวนอยด์ และวิตามินซีภายใต้เงื่อนไขที่ศึกษา ขณะที่วิธีแช่หมักให้ปริมาณแอนโทไซยานินและความสามารถในการรีดิวซ์สูงกว่า ส่วนความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH ของสารสกัดจากทั้งสองวิธีไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ข้อค้นพบดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของการเลือกวิธีการสกัดให้เหมาะสมกับกลุ่มสารพฤกษเคมีที่ต้องการ โดยสามารถนำผลการศึกษาไปใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานในการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากสารสกัดดอกอัญชันต่อไป

งานวิจัยนี้ยืนยันจากผลการทดลองว่า ดอกอัญชันสีม่วงเป็นแหล่งของสารพฤกษเคมีหลายกลุ่มและมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระเมื่อทดสอบในห้องปฏิบัติการ โดยสารประกอบฟีนอลเป็นกลุ่มสารที่พบในปริมาณสูงที่สุด และปริมาณสารพฤกษเคมีที่ตรวจวัดมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นตามความเข้มข้นของสารสกัด

สาระสำคัญของงานวิจัยอยู่ที่การเปรียบเทียบวิธีสกัดสองวิธี ซึ่งให้ผลแตกต่างกันอย่างชัดเจน กล่าวคือ การสกัดด้วยซอกห์เลตให้ปริมาณฟีนอล ฟลาโวนอยด์ และวิตามินซีสูงกว่า ส่วนการสกัดแบบแช่หมักให้ปริมาณแอนโทไซยานินและความสามารถในการรีดิวซ์สูงกว่า แต่ทั้งสองวิธีมีฤทธิ์กำจัดอนุมูลอิสระ DPPH ไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ

ข้อสรุปสำคัญที่สุดคือ การเลือกวิธีสกัดเป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อปริมาณสารสำคัญในดอกอัญชัน จึงควรพิจารณาวิธีสกัดให้สอดคล้องกับกลุ่มสารพฤกษเคมีที่ต้องการนำไปศึกษาและพัฒนาผลิตภัณฑ์ โดยผลการศึกษานี้เป็นข้อมูลจากการวิเคราะห์สารสกัดในห้องปฏิบัติการ ยังไม่ได้เป็นการทดสอบประสิทธิผลของผลิตภัณฑ์ในมนุษย์

📗 ผู้สนใจสามารถอ่านและดาวน์โหลด งานวิจัยฉบับเต็ม ได้ที่ คลังความรู้ดิจิทัล มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (KU Knowledge Repository: KUKR)

🔗 https://kukr.lib.ku.ac.th/KUKR/Detail/info/20022972#digital

แหล่งที่มา: กิตติพจน์ เพิ่มพูล, พิมลพรรณ เทียมกระโทก, พิมพ์ชนก สตภูมินทร์ และอินทิรา ขูดแก้ว. (

2568). ปริมาณสารพฤกษเคมีและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดดอกอัญชันด้วยวิธีการสกัดที่แตกต่างกัน. 

ศวท: ศิลปศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี, 2(2), 56–63.