หญ้าแฝกไม่ได้เป็นเพียงพืชที่ช่วยป้องกันการชะล้างพังทลายของดิน แต่ยังเป็นเครื่องมือสำคัญในการฟื้นฟูทรัพยากรดินและน้ำ เพิ่มความมั่นคงทางการเกษตร และรักษาสมดุลของระบบนิเวศ

กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ขับเคลื่อนการอนุรักษ์ดินและน้ำตามแนวพระราชดำริอย่างต่อเนื่อง โดยถ่ายทอดองค์ความรู้และส่งเสริมการปลูกหญ้าแฝกแก่เกษตรกรทั่วประเทศ ตั้งแต่ปี 2536 จนถึงปัจจุบัน มีการขยายพันธุ์และสนับสนุนกล้าหญ้าแฝกแล้วกว่า 7,400 ล้านกล้า ครอบคลุมพื้นที่กว่า 19 ล้านไร่

จุดเด่นของหญ้าแฝกอยู่ที่ระบบรากยาว หยั่งลึก และสานกันอย่างหนาแน่น ช่วยยึดเกาะดิน ดักตะกอน ชะลอการไหลบ่าของน้ำ ลดการพังทลายของหน้าดิน และช่วยรักษาความชุ่มชื้นในดิน อีกทั้งยังปลูกและดูแลรักษาได้ไม่ยุ่งยาก จึงสามารถนำมาประยุกต์ใช้เพื่ออนุรักษ์และฟื้นฟูพื้นที่การเกษตรได้หลากหลายรูปแบบ

หนึ่งในตัวอย่างความสำเร็จคือ กลุ่มสมาชิกเกษตรกรบ้านห้วยขมิ้น ศูนย์พัฒนาโครงการหลวงแม่แฮ จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพื้นที่ลาดชันมากกว่า 35% และเคยประสบปัญหาการชะล้างพังทลายของดินอย่างรุนแรง ก่อนนำระบบอนุรักษ์ดินและน้ำด้วยหญ้าแฝกมาประยุกต์ใช้จนสามารถฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ และได้รับรางวัลชนะเลิศโล่พระราชทาน ประเภทพื้นที่ลาดชัน ระดับชุมชน/หน่วยงาน ในโครงการประกวดการพัฒนาและรณรงค์การใช้หญ้าแฝกอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ครั้งที่ 13 (ปี 2566–2567)

ในพื้นที่ดังกล่าว มีการปลูกหญ้าแฝกตามแนวระดับครอบคลุม 185 ไร่ ใช้กล้าหญ้าแฝกกว่า 425,000 กล้า รวมแนวปลูกกว่า 21,250 เมตร พร้อมประยุกต์ใช้หลายรูปแบบ เช่น ปลูกรอบบ่อน้ำและเหนือแปลงผักเพื่อดักตะกอน ปลูกรอบไม้ผลเพื่อรักษาความชุ่มชื้น และปลูกตามแนวทางลำเลียงเพื่อลดการกัดเซาะ

นอกจากนี้ ใบหญ้าแฝกยังนำมาใช้คลุมดินและผลิตปุ๋ยหมักร่วมกับสารเร่งซุปเปอร์ พด.1 ช่วยเพิ่มอินทรียวัตถุ ลดการใช้ปุ๋ยเคมี ขณะที่การขยายพันธุ์หญ้าแฝกยังสามารถสร้างรายได้เสริมให้แก่เกษตรกรได้อีกทางหนึ่ง

ผลที่เกิดขึ้นไม่เพียงช่วยให้ดินมีคุณภาพดีขึ้น อุ้มน้ำได้มากขึ้น ลดต้นทุน และรักษาระดับผลผลิตทางการเกษตร แต่ยังทำให้พื้นที่พัฒนาเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการอนุรักษ์ดินและน้ำของชุมชน

🌏 หญ้าแฝกจึงเป็นตัวอย่างของการใช้ธรรมชาติช่วยดูแลธรรมชาติ จากพืชที่มีระบบรากแข็งแรง สู่เครื่องมือฟื้นฟูผืนดิน รักษาทรัพยากรน้ำ และสร้างความยั่งยืนให้ภาคการเกษตรและชุมชนไทย

ข้อมูล กองวิจัยและพัฒนาการจัดการที่ดิน กรมพัฒนาที่ดิน